Mục tiêu nghiên cứu: cách viết mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể từ câu hỏi nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát khác mục tiêu cụ thể thế nào, nên có mấy mục tiêu, bắt đầu bằng động từ gì? Bài đi từ câu hỏi nghiên cứu đến mục tiêu qua một ví dụ làm trọn ở phòng khám tăng huyết áp, có bảng viết sai và viết lại, và chỉ ra biến số cần thu thập cho từng mục tiêu.
TS.BS. Vũ Duy Kiên
Mục lục
Bạn đã có câu hỏi nghiên cứu. Giờ bạn ngồi viết phần Mục tiêu, và gõ được đúng một dòng: “Tìm hiểu thực trạng…”. Rồi bạn dừng. Mục tiêu tổng quát là gì? Mục tiêu cụ thể là gì? Có phải cứ ghi hai, ba dòng cho đủ?
Nhiều bạn xem phần Mục tiêu là phần viết nhanh nhất của đề cương. Thật ra nó quyết định nhiều nhất. Mục tiêu nói bạn sẽ làm gì. Từ đó mới có thiết kế, mẫu, biến số và cách phân tích. Mục tiêu mơ hồ thì mọi phần phía sau đều lung lay.
Bài này giúp bạn đi từ một câu hỏi nghiên cứu đến một bộ mục tiêu viết chặt, qua một ví dụ làm trọn ở phòng khám tăng huyết áp. Bạn sẽ có thêm bảng “viết sai thì viết lại thế nào”, và cách chỉ ra biến số cần thu thập cho từng mục tiêu.
Mục tiêu nghiên cứu là gì, và khác câu hỏi nghiên cứu ở đâu
Ba thứ này hay bị lẫn nên bạn tách ra trước.
- Câu hỏi nghiên cứu là điều bạn muốn biết.
- Giả thuyết là câu trả lời bạn dự đoán cho câu hỏi đó. Không phải nghiên cứu nào cũng cần giả thuyết.
- Mục tiêu là câu nói rõ nghiên cứu của bạn sẽ làm gì để trả lời câu hỏi.
Nhóm tác giả của bài báo [1] viết rằng mục tiêu xác định các đích cụ thể của nghiên cứu, và nên được nêu rõ ở phần đầu của đề cương. Họ mô tả mục tiêu là một câu chủ động, nói nghiên cứu sẽ trả lời câu hỏi bằng cách nào, và có thể nêu luôn chỉ số sẽ đo. Mục tiêu giúp bạn dựng thiết kế, và cũng liên quan đến việc tính cỡ mẫu [1].
Chính bài báo này lấy ví dụ một thử nghiệm sóng siêu âm điều trị đau gân bánh chè. Câu hỏi là sóng siêu âm so với thiết bị giả thì tác động thế nào lên triệu chứng. Giả thuyết là mức đau giảm ở nhóm dùng thiết bị thật trong 12 tuần. Mục tiêu là xác định hiệu quả lâm sàng của sóng siêu âm trong điều trị triệu chứng đó [1]. Ba dòng nói cùng một chuyện ở ba góc khác nhau: câu hỏi thì hỏi, giả thuyết thì đoán, mục tiêu thì cam kết một việc làm.
Còn nếu nghiên cứu của bạn chỉ mô tả thì sao? Hướng dẫn viết báo cáo nghiên cứu quan sát STROBE nói: mục tiêu viết tốt nêu rõ quần thể, yếu tố cần xét, kết cục và các chỉ số sẽ ước lượng. Bạn có thể viết mục tiêu thành giả thuyết, hoặc thành câu hỏi mà nghiên cứu được thiết kế để trả lời [2]. Nghĩa là mô tả thuần túy vẫn có mục tiêu đàng hoàng, bạn không phải bịa ra một giả thuyết cho đủ khuôn.
Kết cục là kết quả bạn quan tâm, ví dụ tỷ lệ tuân thủ điều trị. Mục tiêu tốt luôn nhắc đến kết cục này một cách rõ ràng.
Mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể
Mục tiêu tổng quát nói điều bạn muốn đạt được theo nghĩa chung. Tài liệu hướng dẫn nghiên cứu của The Open University cũng định nghĩa như vậy [3]. Bạn có thể xem nó gần như là tên đề tài, viết thành một câu có động từ. Đây là cách nghĩ của tôi cho dễ nhớ, không phải quy định.
Mục tiêu cụ thể chia mục tiêu tổng quát thành những phần nhỏ hơn, nối với nhau theo logic, để lần lượt trả lời các mặt của vấn đề [3]. Mỗi mục tiêu cụ thể là một việc bạn có thể làm xong và kiểm được.
Bạn hình dung một cái cây. Thân cây là mục tiêu tổng quát, mỗi cành là một mục tiêu cụ thể. Cành nào không mọc ra từ thân thì không thuộc đề tài của bạn.
Nên có mấy mục tiêu?
Trong đề cương luận văn, bạn hay thấy một mục tiêu tổng quát và hai đến ba mục tiêu cụ thể. Đó là thói quen phổ biến chứ không phải luật, và trường của bạn có thể quy định khác. Bạn hỏi người hướng dẫn cho chắc.
Điều có cơ sở hơn là chuyện này. Sách Designing Clinical Research khuyên chọn một câu hỏi chính làm trọng tâm cho kế hoạch và cho việc tính cỡ mẫu, rồi mới thêm câu hỏi phụ. Càng nhiều câu hỏi thì thiết kế càng phức tạp, và suy luận thống kê càng khó khi có nhiều giả thuyết cùng lúc [4]. Bài báo [1] cũng nhắc: câu hỏi thêm vào không được làm hỏng câu hỏi chính.
Nên khi bạn thấy mình đã viết sáu, bảy mục tiêu, bạn hãy dừng lại và hỏi: đâu là mục tiêu chính?
Bắt đầu bằng động từ gì?
Tài liệu của The Open University khuyên dùng động từ hành động, đủ cụ thể để đo được. Ví dụ: so sánh, tính, đánh giá, xác định, kiểm chứng, mô tả, giải thích. Họ khuyên tránh những động từ mơ hồ như “hiểu”, “tin”, “nghiên cứu” (trong bản gốc là understand, believe, study), vì khó biết đã đạt hay chưa [3].
Chữ “tìm hiểu” bạn hay gặp trong đề cương tiếng Việt rơi đúng vào nhóm mơ hồ này. Tìm hiểu đến đâu thì gọi là xong? Không ai trả lời được. Bạn dùng bảng này để chọn động từ, mỗi mục tiêu một động từ.
| Động từ | Bạn muốn nói gì | Kết quả cuối cùng trông như thế nào |
|---|---|---|
| Mô tả | Cho biết vấn đề có hình dạng ra sao | Tỷ lệ, trung bình, phân bố theo người, nơi, thời gian |
| Xác định (tỷ lệ) | Đếm xem bao nhiêu người | Một tỷ lệ phần trăm, kèm khoảng tin cậy |
| Xác định mối liên quan | Xem hai thứ có đi cùng nhau không | Một mức độ liên quan, ví dụ tỷ số chênh (OR) |
| So sánh | Đặt hai nhóm cạnh nhau | Hiệu số hoặc tỷ số giữa hai nhóm |
| Đánh giá hiệu quả | Xem một can thiệp có tác dụng không | Chênh lệch kết cục trước sau, hoặc giữa các nhóm |
Hai loại mục tiêu hay gặp: mô tả và xác định yếu tố liên quan
Phần lớn đề tài điều dưỡng và luận văn y khoa ở bậc đầu rơi vào một trong hai loại này, hoặc cả hai. Bạn nhìn mục tiêu là biết nên thu thập gì.
Sách phương pháp nghiên cứu dành cho bác sĩ lâm sàng của Đại học Y Dược TP.HCM viết rằng nghiên cứu mô tả quan sát và mô tả đặc tính của bệnh trong quần thể, theo ba yếu tố: con người, địa điểm và thời gian [5]. Với nghiên cứu cắt ngang (tức là đo một lần ở một thời điểm), sách nêu hai mục tiêu thường gặp: biết tỷ lệ hiện mắc của một kết cục, và xác định mối liên hệ giữa kết cục với các yếu tố có thể ảnh hưởng [5].
“Hiện mắc” nghĩa là tỷ lệ người đang có vấn đề tại thời điểm bạn đo. “Yếu tố có thể ảnh hưởng” thì sách gọi là phơi nhiễm hay yếu tố tiếp xúc [5].
| Mục tiêu mô tả | Mục tiêu xác định yếu tố liên quan | |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Vấn đề này lớn cỡ nào, trông ra sao? | Những yếu tố nào đi cùng với vấn đề này? |
| Bạn cần thu thập | Biến kết cục, và vài đặc điểm nền (tuổi, giới, nơi ở) | Biến kết cục, các yếu tố có thể liên quan, và yếu tố có thể gây nhiễu |
| Điều bạn không được nói | “Vì sao” xảy ra | “Nguyên nhân là” |
Dòng cuối cùng là chỗ nhiều bạn trượt. Nghiên cứu cắt ngang đo yếu tố và kết cục cùng một lúc, nên sách [5] nói thẳng rằng nó không ước đoán được mối liên quan nhân quả. Nó chỉ cho bạn thấy hai thứ có đi cùng nhau hay không. Sách cũng nói một nghiên cứu cắt ngang có thể chỉ mô tả, hoặc thành nghiên cứu phân tích nếu có phân tích mối liên quan [5]. Mục tiêu của bạn quyết định nghiên cứu thuộc loại nào.
Bài STROBE đưa một ví dụ gọn cho kiểu này: hai mục tiêu chính là xác định tỷ lệ bạo lực gia đình ở bệnh nhân nữ tại bốn phòng khám chăm sóc ban đầu, và xác định khác biệt về nhân khẩu và lâm sàng giữa nhóm đang bị bạo hành và nhóm không [2]. Một mục tiêu mô tả, một mục tiêu so sánh. Bạn có thể bắt chước khuôn này.
Nghiên cứu can thiệp có khuôn riêng, bạn xem ở Bước 6 của bài PICO và PICOT. Bài này tập trung vào mô tả và yếu tố liên quan.
Từ câu hỏi đến mục tiêu: làm trọn một ví dụ
Tôi dùng lại đề tài ở bài Cách viết phần Đặt vấn đề: tuân thủ điều trị của người bệnh tăng huyết áp. Đây là đề tài giả định, không phải nghiên cứu thật. Chỗ nào bạn phải tự điền thì tôi để dấu ba chấm. Ta đi qua năm bước.
Bước 1. Viết lại câu hỏi nghiên cứu thật rõ
Câu hỏi của bạn viết thế này:
Ở người bệnh tăng huyết áp trưởng thành đang điều trị ngoại trú tại phòng khám tim mạch X của một bệnh viện tỉnh, bao nhiêu người tuân thủ dùng thuốc, và những yếu tố nào đi cùng việc tuân thủ?
Bạn thấy câu hỏi có hai vế nối bằng chữ “và”. Vế thứ nhất hỏi bao nhiêu, vế thứ hai hỏi yếu tố nào. Hai vế này chính là hai mục tiêu cụ thể trong tương lai.
Bước 2. Viết mục tiêu tổng quát
Mục tiêu tổng quát bạn gói cả hai vế trong một câu, có nơi và có thời gian:
Mô tả thực trạng tuân thủ dùng thuốc và xác định một số yếu tố liên quan ở người bệnh tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại phòng khám tim mạch X, bệnh viện tỉnh Y, từ tháng … đến tháng … năm …
Câu này gần với tên đề tài. Chỉ đọc riêng câu này, người ta đã hiểu bạn làm gì, ở đâu, với ai.
Bước 3. Tách thành mục tiêu cụ thể
Mỗi vế của câu hỏi, bạn đổi thành một mục tiêu cụ thể. Điểm quan trọng: đừng để chữ “một số yếu tố” lơ lửng. Bạn gọi tên các yếu tố ra, vì STROBE khuyên mục tiêu viết tốt nên nêu rõ quần thể, yếu tố cần xét và kết cục [2].
Mục tiêu 1. Xác định tỷ lệ người bệnh tuân thủ dùng thuốc theo thang đo đã chọn, và mô tả đặc điểm nhân khẩu học của nhóm nghiên cứu.
Mục tiêu 2. Xác định mối liên quan giữa tuân thủ dùng thuốc với số loại thuốc dùng mỗi ngày, tác dụng phụ tự báo cáo, hiểu biết về bệnh và sự hỗ trợ từ gia đình.
Bốn yếu tố ở mục tiêu 2 là ví dụ, lấy từ các yếu tố được nhắc ở bài Đặt vấn đề. Đề tài thật của bạn sẽ chọn theo y văn bạn đã đọc và theo cơ sở của bạn. Thang đo tuân thủ thì bạn chọn ở phần Phương pháp.
Bạn nhìn lại cả cái cây một lượt:
- Câu hỏi nghiên cứu: bao nhiêu người tuân thủ, và yếu tố nào đi cùng?
- Mục tiêu tổng quát: mô tả thực trạng tuân thủ và xác định yếu tố liên quan, ở phòng khám X.
- Mục tiêu cụ thể 1 (mô tả): tỷ lệ tuân thủ và đặc điểm nhóm nghiên cứu.
- Mục tiêu cụ thể 2 (liên quan): mối liên quan giữa tuân thủ với bốn yếu tố đã gọi tên.
- Mục tiêu tổng quát: mô tả thực trạng tuân thủ và xác định yếu tố liên quan, ở phòng khám X.
Bước 4. Nối từng mục tiêu với biến số
Đây là bước nhiều bạn bỏ qua, mà lại là bước giúp bạn không thu thập thừa hay thiếu. Biến số là mỗi thông tin bạn ghi lại ở từng người bệnh. Sách của Đại học Y Dược TP.HCM chia biến số làm ba nhóm: kết cục, phơi nhiễm (yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết cục) và yếu tố gây nhiễu. Sách khuyên bạn định nghĩa rõ ba nhóm này trước khi thu thập số liệu [5].
| Mục tiêu | Biến kết cục | Biến yếu tố / nền | Lấy từ đâu |
|---|---|---|---|
| 1. Tỷ lệ tuân thủ, đặc điểm nhóm nghiên cứu | Tuân thủ dùng thuốc: có hoặc không, theo điểm cắt của thang đo | Tuổi, giới, trình độ học vấn, thời gian mắc bệnh | Phỏng vấn, hồ sơ bệnh án |
| 2. Liên quan giữa tuân thủ và bốn yếu tố | Tuân thủ dùng thuốc (cùng biến ở trên) | Số loại thuốc mỗi ngày, tác dụng phụ tự báo cáo, hiểu biết về bệnh, hỗ trợ từ gia đình | Hồ sơ bệnh án, phiếu hỏi |
Bạn đọc cột “Biến kết cục” sẽ thấy tuân thủ dùng thuốc xuất hiện ở cả hai mục tiêu. Đó là bình thường. Điều không bình thường là một mục tiêu mà bạn không chỉ ra được biến nào để trả lời. Khi đó, mục tiêu của bạn chưa đo được.
Từ bảng này bạn đi tiếp sang bước thu thập và quản lý dữ liệu: thiết kế phiếu ở bài Phiếu thu thập số liệu và bệnh án nghiên cứu, rồi lập bảng mã hóa ở bài Bảng mã hóa biến (codebook).
Bước 5. Đọc liền ba đoạn để kiểm tra
Bạn đặt ba thứ cạnh nhau: câu chốt cuối phần Đặt vấn đề, phần Mục tiêu, và phần Phương pháp. Rồi tự hỏi: câu chốt có dẫn thẳng vào mục tiêu tổng quát không? Mỗi mục tiêu cụ thể có ít nhất một biến để trả lời không? Phần Phương pháp có đủ mẫu, thiết kế và cách phân tích cho từng mục tiêu không? Câu nào bạn trả lời “không”, bạn sửa mục tiêu trước, đừng cố vá phần Phương pháp.
Bảng viết sai thì viết lại thế nào
| Viết sai | Sai ở đâu | Viết lại |
|---|---|---|
| “Tìm hiểu thực trạng tuân thủ điều trị của người bệnh.” | Động từ mơ hồ [3]. Chưa rõ quần thể, nơi nghiên cứu, kết cục. | “Xác định tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc ở người bệnh tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại phòng khám X, năm …” |
| “Mô tả tỷ lệ tuân thủ và xác định yếu tố liên quan.” (gộp trong một mục tiêu) | Gộp hai việc có hai cách thu thập, hai cách phân tích. Sau này khó biết kết quả nào trả lời việc nào. | Tách thành mục tiêu 1 (tỷ lệ) và mục tiêu 2 (yếu tố liên quan), như ví dụ ở trên. |
| “Chứng minh nhắn tin nhắc thuốc làm giảm huyết áp.” | Khẳng định kết quả trước khi làm. Một thử nghiệm chỉ có đạo đức khi giới chuyên môn thực sự chưa chắc nhóm nào tốt hơn [1]. | “Đánh giá hiệu quả của nhắn tin nhắc uống thuốc lên tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu sau 3 tháng.” |
| “Xác định nguyên nhân khiến người bệnh bỏ thuốc.” (trong nghiên cứu cắt ngang) | Cắt ngang không ước đoán được nhân quả [5]. | “Xác định mối liên quan giữa việc bỏ thuốc với số loại thuốc, tác dụng phụ, hiểu biết về bệnh.” |
| “Nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh tăng huyết áp.” | Đây là mục đích xa của ngành, một đề tài nhỏ không tự đạt được, và bạn không đo “nâng cao” bằng con số nào. | Viết thành việc làm được: “Mô tả … và xác định …”. Còn “nâng cao chất lượng chăm sóc” đưa vào phần Ý nghĩa của đề tài. |
| Sáu mục tiêu cụ thể cho một đề tài cấp cơ sở. | Nhiều câu hỏi làm thiết kế phức tạp và cỡ mẫu khó tính [4]. | Bạn chọn một mục tiêu chính. Giữ hai đến ba mục tiêu cụ thể, phần còn lại để dành cho đề tài sau. |
Bốn lỗi hay gặp khác
- Chọn kết cục dễ đo nhưng không quan trọng với người bệnh. Farrugia lấy ví dụ: một thử nghiệm so hai kỹ thuật cố định xương quay đầu xa, dù thiết kế rất tốt, cũng ít giá trị nếu mục tiêu chính chỉ là thời gian chiếu tia trong mổ. Nếu mục tiêu là chức năng của người bệnh sau một năm thì tác động đến quyết định điều trị lớn hơn nhiều [1].
- Mục tiêu không bám phần Phương pháp. Mục tiêu “mô tả” thì phương pháp phải hợp với mô tả. Mục tiêu “xác định yếu tố liên quan” thì bạn phải biết biến phụ thuộc, biến độc lập và cách phân tích. Cách viết phần này có ở bài Cách viết phần Phương pháp nghiên cứu.
- Đổi mục tiêu giữa chừng mà không nói. Khi phân tích, bạn có thể thấy một nhóm con hay một mối liên quan thú vị mà lúc đầu bạn không định tìm. STROBE yêu cầu mô tả những phân tích đó đúng là phát sinh lúc phân tích, không phải mục tiêu ban đầu [2]. Ghi vậy thì kết quả vẫn dùng được.
- Tên đề tài nói một đằng, mục tiêu nói một nẻo. Bạn đọc hai thứ cạnh nhau: mỗi chữ quan trọng trong tên đề tài phải tìm thấy trong mục tiêu.
Đã xong khi
Phần Mục tiêu của bạn xong khi bạn tick được các ý sau.
- Có một mục tiêu tổng quát, một câu, gần với tên đề tài, có nơi nghiên cứu và thời gian.
- Mỗi mục tiêu cụ thể bắt đầu bằng một động từ hành động (mô tả, xác định, so sánh, đánh giá), không dùng “tìm hiểu”.
- Mỗi mục tiêu cụ thể chỉ làm một việc, không gộp hai việc bằng chữ “và”.
- Mục tiêu nêu rõ quần thể, kết cục, và gọi tên các yếu tố liên quan nếu có. Nghiên cứu cắt ngang không dùng chữ “nguyên nhân”.
- Mỗi mục tiêu có ít nhất một biến số để trả lời, và bạn đã ghi biến đó vào bảng.
- Câu chốt Đặt vấn đề, Mục tiêu và Phương pháp khớp nhau.
- Bạn đã đưa bộ mục tiêu cho người hướng dẫn và nhận ý kiến.
Nhớ ba điều là đủ
Thứ nhất, mục tiêu là câu cam kết bạn sẽ làm gì, viết bằng động từ hành động và nêu rõ quần thể, kết cục. Thứ hai, mục tiêu tổng quát là thân cây, mục tiêu cụ thể là cành, và bạn nên giữ ít mục tiêu thôi. Thứ ba, mục tiêu nào cũng phải chỉ ra được biến số để trả lời.
Bạn hãy mở đề cương của mình, gạch dưới động từ đầu mỗi mục tiêu. Thấy chữ “tìm hiểu” hay “nghiên cứu về” thì đổi nó trước. Sau đó lập bảng nối mục tiêu với biến như ở Bước 4.
Đọc tiếp
Trước khi viết mục tiêu, bạn cần một câu hỏi nghiên cứu tốt: xem cách chọn đề tài nghiên cứu y học, chấm bằng FINER (có Worksheet FINER) và viết thành câu hỏi bằng PICO và PICOT. Mục tiêu nằm giữa Đặt vấn đề và Phương pháp nghiên cứu. Chốt mục tiêu xong, bạn lập bảng mã hóa biến và phiếu thu thập số liệu.
Mục tiêu là một trong tám phần của đề cương. Để soát cả tám phần, bạn tải Checklist đề cương 8 phần của tôi. Nếu muốn học bài bản từ đề cương đến báo cáo, bạn xem thêm ở mục Khóa học.
