FINER là gì? Cách chấm một ý tưởng nghiên cứu y học theo 5 tiêu chí

Bạn có một ý tưởng nghiên cứu. Có thể nó đến từ một người bệnh làm bạn băn khoăn ở khoa, hoặc từ một chỗ “chưa có nghiên cứu” bạn tình cờ đọc được. Câu hỏi bạn đang tự đặt: đề tài này có đáng làm không, và có làm xong được không?

Nhiều bạn chỉ biết câu trả lời sau khi đã viết xong đề cương, hoặc tệ hơn, sau khi thu số liệu được nửa chừng. Lúc đó sửa rất tốn công.

FINER là bộ năm câu hỏi để chấm một ý tưởng ngay từ đầu. Bài này giải thích từng chữ, cách chấm bằng số liệu thật ở nơi bạn làm, và một ví dụ làm từ đầu đến cuối. Tôi cũng đã làm một tờ worksheet một trang để bạn chấm đề tài của mình: Worksheet FINER.

FINER là gì

FINER là chữ viết tắt của năm đặc điểm của một câu hỏi nghiên cứu tốt: khả thi (Feasible), thú vị (Interesting), mới (Novel), đạo đức (Ethical) và liên quan (Relevant). Trong sách Designing Clinical Research, Cummings, Browner và Hulley mô tả đây là những đặc điểm giúp câu hỏi dẫn đến một kế hoạch nghiên cứu tốt [1]. Các bài hướng dẫn viết câu hỏi nghiên cứu trong y khoa cũng dùng đúng bộ năm tiêu chí này [2, 3] (cả hai đều dẫn lại Hulley).

FINER dùng để chấm một ý tưởng, trước khi bạn dồn nhiều thời gian vào viết đề cương hay làm nghiên cứu. Sách khuyên cân nhắc năm tiêu chí này đúng ở bước đó, trước khi dồn nhiều thời gian và công sức [1].

Trước khi chấm: viết ý tưởng thành một câu

“Giáo dục sức khỏe cho người bệnh suy tim” là một chủ đề, chưa chấm được. Sách của Hulley gọi đó là mối quan tâm nghiên cứu (research interest). Câu hỏi nghiên cứu (research question) cụ thể hơn nhiều. Sự phân biệt này có ích: một câu hỏi cụ thể có thể không biến được thành kế hoạch khả thi, nhưng bạn vẫn có thể theo đuổi mối quan tâm của mình bằng một câu hỏi khác [1].

Hãy viết câu hỏi ra, kèm một dàn ý một trang. Việc viết buộc bạn làm rõ ý tưởng và lộ ra những vấn đề cần xử lý sớm. Sách mô tả dàn ý này nêu cần bao nhiêu đối tượng, chọn họ thế nào, đo những gì [1]. Với người mới, dàn ý ngắn gồm:

• Ai: nhóm người bạn muốn kết quả áp dụng được cho (quần thể mục tiêu), và nhóm người bạn tiếp cận được thật ở nơi làm việc (quần thể nghiên cứu).
• Ở đâu, trong bao lâu.
• Đo gì, đo bằng công cụ nào.
• Dự kiến cần bao nhiêu người.

Năm chữ F, I, N, E, R chấm thế nào

F. Khả thi: làm xong được không

Nên biết giới hạn thực tế của câu hỏi từ sớm, trước khi mất công đi vào một lối không làm được [1]. Bốn việc cần kiểm.

Số đối tượng. Nhiều nghiên cứu không đạt mục đích vì không tuyển đủ người [1]. Cách kiểm đơn giản: lấy số người đủ tiêu chuẩn bạn gặp mỗi tháng, nhân với số tháng thu thập, trừ đi phần từ chối hoặc thiếu dữ liệu, rồi so với số người cần. Con số “gặp mỗi tháng” đừng đoán: hãy mở sổ khoa, đếm ba tháng gần nhất. Sách cảnh báo ước tính thường quá lạc quan, và đôi khi cần một khảo sát thử hoặc xem lại hồ sơ bệnh án để chắc chắn [1].

Nếu số người không đủ, sách liệt kê các hướng gỡ: mở rộng tiêu chuẩn chọn, bỏ các tiêu chuẩn loại không thật cần, kéo dài thời gian tuyển, thêm nguồn đối tượng, đo chính xác hơn, mời thêm nơi cùng làm (đa trung tâm), hoặc đổi thiết kế nghiên cứu [1].

Chuyên môn kỹ thuật. Người làm cần có kỹ năng, thiết bị và kinh nghiệm cho việc thiết kế, tuyển người, đo biến số, quản lý và phân tích số liệu. Nên có chuyên gia thống kê tham gia từ lúc lập kế hoạch, và nên dùng phương pháp quen thuộc, đã được thiết lập, vì phát triển phương pháp mới tốn thời gian và không chắc kết quả [1]. Ví dụ: nếu đề tài cần một bộ câu hỏi chưa có bản tiếng Việt, việc dịch và kiểm định bộ câu hỏi phải được tính vào thời gian.

Thời gian và tiền. Thời gian và chi phí thực tế thường vượt dự kiến ban đầu [1]. Hãy ước từng hạng mục thay vì ước tổng.

Phạm vi. Vấn đề hay gặp là muốn làm quá nhiều: đo nhiều thứ, lặp lại nhiều lần, trả lời quá nhiều câu hỏi. Cách gỡ là thu hẹp, chỉ giữ mục tiêu quan trọng nhất [1]. Một chiến lược hợp lý là chọn một câu hỏi chính để xây kế hoạch và cỡ mẫu, các câu hỏi phụ thêm sau [1].

Sách còn nhắc khả năng xin được kinh phí như một phần của tính khả thi [1].

I. Thú vị: bạn có đủ muốn biết không

Lý do theo đuổi một câu hỏi có thể là để có kinh phí, là bước tiếp theo của sự nghiệp, hoặc đơn giản là muốn biết sự thật. Các tác giả thích lý do cuối cùng nhất, vì nó cho sức bền để vượt qua nhiều trở ngại của quá trình nghiên cứu. Tuy vậy, cũng nên xác nhận không chỉ mình bạn thấy câu hỏi thú vị: hãy hỏi người hướng dẫn, chuyên gia, trước khi dồn sức [1].

Một câu tự hỏi thực tế: khi nghiên cứu kéo đến tháng thứ chín, mệt và nhiều việc khác chen vào, bạn còn muốn biết câu trả lời không?

N. Mới: có thêm được điều gì không

Nghiên cứu chỉ nhắc lại điều đã biết thì không đáng công sức và chi phí [1]. Tính mới được xác định bằng tổng quan tài liệu kỹ và trao đổi với chuyên gia biết các nghiên cứu đang chạy mà chưa công bố [1].

Nhưng câu hỏi không cần hoàn toàn mới. Sách nêu ba hướng vẫn đáng làm: kiểm tra xem một quan sát trước có lặp lại được không, xem kết quả ở một quần thể có đúng với quần thể khác không, hoặc dùng một cách đo mới để làm rõ mối liên quan đã biết. Nghiên cứu xác nhận đặc biệt có giá trị khi tránh được điểm yếu của nghiên cứu trước, hoặc khi kết quả cần xác nhận là kết quả bất ngờ [1].

Với đề tài ở một khoa hoặc một bệnh viện, nhớ rằng “chưa ai làm ở bệnh viện của tôi” là lý do yếu nếu đứng một mình. Nó mạnh hơn khi bạn giải thích được vì sao người bệnh của bạn khác với quần thể đã được nghiên cứu (xem bước 4 trong cách viết phần Đặt vấn đề). Để chấm chữ N, bạn cần thật sự tìm tài liệu: Tổng quan tài liệu (Phần 1) hướng dẫn cách làm.

E. Đạo đức: hội đồng có thông qua không

Một câu hỏi hay phải đúng đạo đức. Nếu nghiên cứu gây nguy cơ thể chất không chấp nhận được hoặc xâm phạm đời tư người bệnh, người nghiên cứu phải tìm cách khác để trả lời câu hỏi. Nếu chưa chắc, nên trao đổi sớm với đại diện hội đồng đạo đức [1]. Cùng ý này xuất hiện trong các bài hướng dẫn khác: nghiên cứu cần theo hướng dẫn đạo đức và được hội đồng của cơ sở phê duyệt [2, 3].

Ở nơi bạn học và làm việc, hãy hỏi sớm: quy trình xét duyệt thế nào, hồ sơ gồm gì, mất bao lâu. Mỗi cơ sở có quy định riêng, và thời gian xét duyệt có thể ảnh hưởng đến chữ F. Nếu bạn lấy số liệu từ hồ sơ bệnh án, quyền riêng tư của người bệnh vẫn là việc phải tính ngay từ lúc chấm ý tưởng.

R. Liên quan: kết quả sẽ thay đổi điều gì

Cách chấm chữ R mà sách gợi ý: hãy tưởng tượng các kết quả có thể xảy ra, rồi với từng kết quả hỏi nó sẽ thúc đẩy tri thức, ảnh hưởng đến hướng dẫn thực hành và chính sách y tế, hay chỉ hướng cho nghiên cứu tiếp theo như thế nào [1].

Với người làm ở khoa, câu hỏi cụ thể hơn là: nếu kết quả là A, ai sẽ đổi việc gì? Nếu kết quả là B thì sao? Nếu kết quả nào ra cũng không ai đổi việc gì, chữ R đang yếu. Nhớ nói ý nghĩa vừa sức: một nghiên cứu cắt ngang ở một khoa có thể điều chỉnh cách tư vấn của khoa đó, chưa chắc thay đổi chính sách quốc gia.

Chấm điểm: ba mức, không cộng điểm

Mỗi chữ, tôi dùng ba mức: Chắc, Chưa chắc, Không. Đây là cách chấm thực hành tôi đề xuất, không phải quy tắc của các tác giả FINER.

• Chắc: bạn có bằng chứng cụ thể ghi ngay cạnh: con số đã đếm, kết quả tìm tài liệu, ý kiến bằng lời của người hướng dẫn.
• Chưa chắc: chưa có bằng chứng. Ghi việc cần làm để biến nó thành “Chắc” hoặc “Không”, kèm hạn. Đây chưa phải lý do để bỏ ý tưởng.
• Không: có bằng chứng là không đạt. Phải đổi ý tưởng (đổi quần thể, thiết kế, kết cục, thu hẹp phạm vi) trước khi đi tiếp.

Không cộng thành tổng điểm. Bốn chữ “Chắc” không bù được một chữ “Không” ở F hay E.

Ví dụ làm từ đầu đến cuối

Tình huống giả định, không phải nghiên cứu có thật, và mọi con số dưới đây chỉ để minh họa. Bạn là bác sĩ trẻ ở Khoa Nội tim mạch của bệnh viện đa khoa tỉnh A. Bạn thấy nhiều người bệnh suy tim ra viện rồi nhập viện lại, và muốn làm một đề tài về giáo dục sức khỏe cho nhóm bệnh nhân này. Đó là mối quan tâm. Giờ cần một câu hỏi.

Ý tưởng 1: chấm và trượt ở chữ F

Câu hỏi đầu tiên bạn viết ra: “Chương trình giáo dục sức khỏe có làm giảm tử vong và tái nhập viện trong 3 năm ở người bệnh suy tim không?”

Một chữ “Không” ở F là đủ để dừng và sửa. Chưa nên viết đề cương.

Sửa: giữ mối quan tâm, đổi câu hỏi

Bạn giữ mối quan tâm (giáo dục sức khỏe cho người bệnh suy tim) nhưng đổi ba thứ, đúng theo các hướng gỡ ở chữ F: thiết kế (cắt ngang, đo một lần), kết cục (hiểu biết về tự chăm sóc khi ra viện, thay cho tử vong sau 3 năm), và phạm vi (một khoa, 6 tháng). Câu hỏi mới:

“Mức độ hiểu biết về tự chăm sóc của người bệnh suy tim khi ra viện tại Khoa Nội tim mạch bệnh viện A là bao nhiêu, và liên quan đến những yếu tố nào?”

Quần thể mục tiêu là người bệnh suy tim điều trị nội trú ở các bệnh viện tuyến tỉnh có điều kiện tương tự. Quần thể nghiên cứu là người bệnh suy tim đủ tiêu chuẩn ra viện từ khoa của bạn trong 6 tháng thu thập.

Ý tưởng 2: chấm lại

Kết luận: đi tiếp, nhưng có ba việc phải làm trước khi viết đề cương. Một là tính cỡ mẫu chính thức. Hai là tìm tài liệu để chốt chữ N. Ba là chốt bộ công cụ đo và hỏi hội đồng đạo đức về thời gian xét duyệt. Nếu một trong ba việc cho ra “Không”, bạn quay lại sửa câu hỏi, và vẫn kịp, vì chưa mất công viết đề cương hay thu số liệu.

Chú ý: lần chấm đầu không phí. Chính nhờ chữ F “Không” mà bạn biết cần đổi gì.

Bốn lỗi hay gặp khi dùng FINER

1. Chấm bằng cảm giác. Ghi “khả thi” mà chưa đếm số người. F là một phép nhân, không phải một cảm nhận. Chữ nào chưa có bằng chứng thì ghi “Chưa chắc”.
2. Chấm chữ N mà chưa tìm tài liệu. Nghĩ rằng “chưa ai làm” không phải là kết quả tìm kiếm. Tính mới chỉ xác định được bằng tổng quan tài liệu kỹ [1].
3. Bỏ ý tưởng ngay khi có một chữ “Chưa chắc”, hoặc ngược lại, giữ ý tưởng dù đã có chữ “Không” ở F. “Chưa chắc” là việc cần làm. “Không” là lúc phải sửa.
4. Ôm quá nhiều câu hỏi. Càng nhiều câu hỏi, thiết kế và phân tích càng phức tạp. Nên chọn một câu hỏi chính để dựng kế hoạch, các câu hỏi phụ để sau [1].

FINER và PICOT: hai việc khác nhau

PICOT giúp bạn viết câu hỏi lâm sàng thành năm phần: quần thể, can thiệp, so sánh, kết cục, khung thời gian. FINER là bộ tiêu chí để xét câu hỏi đó có đáng làm và làm được không [2]. Nên làm cả hai: viết cho đủ, rồi chấm. Hai bộ khung này được nhắc ngắn trong phần “Trước khi viết: chốt câu hỏi nghiên cứu” của bài Đặt vấn đề.

Đã xong khi

Bước này xong khi bạn có một câu hỏi nghiên cứu viết thành một câu, đã chấm đủ 5 chữ F, I, N, E, R, và mỗi chữ đều có bằng chứng ghi cạnh. Tự soát:

• Câu hỏi được viết thành một câu, kèm dàn ý một trang (ai, ở đâu, bao lâu, đo gì, cần bao nhiêu người).
• Chữ F: đã đếm số người đủ tiêu chuẩn trong ba tháng gần nhất ở nơi làm, so với số người cần.
• Chữ F: đã nghĩ đến chuyên môn, thời gian, chi phí và phạm vi, chỉ giữ một câu hỏi chính.
• Chữ I: đã hỏi người hướng dẫn hoặc người đi trước.
• Chữ N: đã tìm tài liệu tiếng Anh và tiếng Việt, ghi “cho biết gì, còn thiếu gì”.
• Chữ E: đã biết quy trình xét duyệt đạo đức ở nơi mình học và làm việc, và thời gian cần.
• Chữ R: đã viết được “nếu kết quả là A thì ai đổi việc gì”, ý nghĩa vừa sức.
• Chữ nào còn “Chưa chắc” đã có việc cần làm kèm hạn. Chữ nào “Không” đã được sửa.

Nhớ ba điều là đủ

FINER chấm ý tưởng trước khi bạn mất công viết đề cương. Mỗi chữ cần một bằng chứng cụ thể, nhất là chữ F cần con số đếm thật. “Chưa chắc” là việc cần làm, “Không” là lúc đổi câu hỏi.

Hãy tải Worksheet FINER và chấm đề tài của bạn ngay hôm nay.

Đọc tiếp

Sau khi câu hỏi đã qua FINER, bạn sẽ cần viết phần mở đầu cho đề cương: Cách viết phần Đặt vấn đề, rồi tìm tài liệu theo Tổng quan tài liệu (Phần 1) và viết Phần Phương pháp. Xem toàn bộ chuyên mục Phương pháp nghiên cứu.

Nếu bạn chưa có ý tưởng nào để chấm, xem cách chọn đề tài nghiên cứu y học. Khi câu hỏi đã qua FINER, bạn viết nó thành mục tiêu theo cách viết mục tiêu nghiên cứu.

Nếu muốn học bài bản từ chọn đề tài đến đề cương và báo cáo, xem thêm ở mục Khóa học.