Tìm tài liệu nghiên cứu khoa học: tiếng Việt, Google Scholar, nguồn nào đáng tin, nguồn nào tránh

Tìm tài liệu nghiên cứu khoa học ở đâu cho đáng tin? Và vì sao tài liệu bạn tìm được trên mạng chưa chắc đã dùng được trong đề cương?

Khi chữa đề cương, tôi hay gặp danh mục tài liệu tham khảo có đường dẫn tới các trang chia sẻ tài liệu, hoặc một bài báo không rõ tạp chí nào. Hội đồng nhìn vào là biết người viết chưa phân biệt được nguồn.

Bài này so sánh các nguồn thường dùng, cách dùng Google Scholar cho đúng, và cách nhận ra nguồn nên tránh. Đây là bài thứ ba trong loạt bài về tổng quan tài liệu là gì và cách làm từng bước.

Bảng so sánh nhanh các nguồn

Phần dưới giải thích từng dòng.

PubMed: nguồn chính cho phần thế giới

Với đề tài ngành Y, PubMed nên là nơi bạn bắt đầu. Tôi đã viết riêng một bài hướng dẫn cách tìm tài liệu trên PubMed bằng MeSH và toán tử Boolean. Ở đây chỉ nhắc một điều: PubMed ít tài liệu tiếng Việt, nên bạn cần thêm nguồn khác cho phần trong nước.

Google Scholar: phủ rộng nhưng đừng dùng làm nguồn chính

Google Scholar tìm được rất nhiều loại tài liệu: bài báo, luận văn, sách, kỷ yếu, cả tài liệu tiếng Việt. Vì vậy nhiều bạn chỉ dùng mỗi công cụ này.

Vấn đề là Google Scholar được làm cho người đọc tìm nhanh, không phải cho tìm có hệ thống. Gusenbauer và Haddaway đã so sánh 28 hệ thống tìm kiếm học thuật. Họ kết luận Google Scholar không phù hợp làm hệ thống tìm kiếm chính cho tổng quan hệ thống [2].

Mặt khác, Google Scholar vẫn có ích khi dùng kèm. Nghiên cứu của Bramer và cộng sự trên 58 tổng quan hệ thống cho thấy tổ hợp Embase, MEDLINE, Web of Science Core Collection và Google Scholar cho kết quả tìm đầy đủ nhất [3]. Nghĩa là Google Scholar là nguồn bổ sung tốt, không phải nguồn thay thế.

5 tính năng Google Scholar nên dùng

Theo trang trợ giúp chính thức của Google Scholar [1]:

1. Tìm đúng cụm hoặc đúng tên bài: đặt trong dấu ngoặc kép.
2. Tìm theo tác giả: dùng toán tử author:, ví dụ author:"nguyen".
3. Lọc theo năm: chọn “Since Year” hoặc khoảng năm ở cột bên trái.
4. Lần theo trích dẫn: bấm “Cited by” để thấy các bài mới hơn đã trích dẫn bài bạn đang đọc; “Related articles” để tìm bài tương tự.
5. Tìm toàn văn: bấm “All versions” để xem các bản khác của cùng bài. Nút “Cite” cho phép xuất trích dẫn sang phần mềm quản lý tài liệu.

Mẹo của tôi: khi đã có một bài “trúng” đề tài, bấm “Cited by”. Đây là cách nhanh nhất để tìm các nghiên cứu mới hơn cùng chủ đề, kể cả nghiên cứu trong nước.

Lỗi thường gặp: chỉ xem trang kết quả đầu tiên. Google Scholar mặc định sắp theo mức liên quan, không theo ngày [1]. Bài mới nhất có thể nằm ở trang sau.

Tài liệu tiếng Việt: tìm ở đâu?

Phần “tình hình nghiên cứu tại Việt Nam” là nơi nhiều đề cương yếu nhất. Có ba nguồn chính.

1. VJOL. Tạp chí Khoa học Việt Nam Trực tuyến là cơ sở dữ liệu tạp chí do Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học (Bộ Khoa học và Công nghệ) quản lý. Tại thời điểm tôi tra, VJOL có 418 tạp chí thành viên, chia sẻ toàn văn dạng PDF [4].

2. Trang của từng tạp chí y học. Ví dụ, Tạp chí Nghiên cứu Y học là tạp chí khoa học của Trường Đại học Y Hà Nội, đăng cả bài tiếng Việt và tiếng Anh, bài có mã DOI [5]. Tạp chí Y học Việt Nam do Tổng hội Y học Việt Nam quản lý [6]. Hầu hết các trường y dược lớn đều có tạp chí riêng. Hãy tìm ngay trên trang của tạp chí chuyên ngành gần đề tài nhất.

3. Luận văn, luận án ở thư viện trường. Đây là nguồn rất sát bối cảnh, nhất là khi bạn cần bộ câu hỏi đã dùng ở Việt Nam. Nhưng luận văn chưa qua bình duyệt như bài báo. Nếu kết quả đó đã được đăng thành bài báo, hãy trích bài báo.

Mẹo tìm: dùng từ khóa tiếng Việt có dấu trên Google Scholar, rồi kiểm tra kết quả có đến từ trang tạp chí thật không. Cùng một đề tài, hãy tìm cả thuật ngữ tiếng Việt và tiếng Anh, vì nhiều tạp chí trong nước có tóm tắt tiếng Anh.

Nguồn nên tránh

Trang chia sẻ, bán tài liệu. Bạn có thể dùng chúng để biết “có một luận văn tên là…”. Nhưng đừng trích từ đó. Hãy tìm bản gốc ở thư viện trường hoặc trang tạp chí. Bản trên các trang này có thể bị cắt, bị sửa, và không rõ ai đăng.

Tạp chí săn mồi (predatory journals). Đây là những tạp chí mạo danh tạp chí truy cập mở, thường không làm đúng các thực hành xuất bản chuẩn như bình duyệt và giám sát biên tập. Chúng nhận bài chủ yếu để thu phí đăng [7]. Nhóm tác giả của nghiên cứu đồng thuận quốc tế về định nghĩa tạp chí săn mồi cũng thừa nhận: phân biệt bài đăng trên tạp chí săn mồi với tạp chí chính danh ngày càng khó [7].

Để kiểm tra một tạp chí lạ, bạn có thể dùng bộ công cụ Think. Check. Submit., một sáng kiến giúp người nghiên cứu nhận diện nhà xuất bản đáng tin [8]. Bạn cũng có thể xem các bài Impact Factor là gì và Tạp chí Q1–Q4 là gì để hiểu các chỉ số tạp chí nói gì và không nói gì.

Trang tin, blog sức khỏe không có tác giả, không có nguồn. Chúng không phải tài liệu khoa học. Nếu trang đó trích một nghiên cứu, hãy tìm và đọc chính nghiên cứu ấy.

Chọn nguồn nào khi nào?

• Phần khái niệm, tiêu chuẩn chẩn đoán: hướng dẫn của Bộ Y tế, hội chuyên ngành, tổ chức quốc tế. Luôn lấy bản chính thức trên trang của cơ quan ban hành.
• Phần tình hình thế giới: PubMed trước, Google Scholar bổ sung.
• Phần tình hình tại Việt Nam: VJOL, trang tạp chí trong nước, rồi luận văn, luận án.
• Khi cần bộ câu hỏi đã chuẩn hóa tại Việt Nam: bài báo thẩm định bộ câu hỏi, luận văn có phụ lục công cụ.

Checklist chọn nguồn đáng tin

• Tài liệu có tác giả, năm, tên tạp chí hoặc nơi xuất bản rõ ràng?
• Bạn đã mở được bản gốc, không chỉ bản trên trang chia sẻ?
• Tạp chí có quy trình bình duyệt được mô tả công khai?
• Với tạp chí lạ, bạn đã kiểm tra bằng Think. Check. Submit.?
• Phần thế giới có nguồn từ PubMed, không chỉ từ Google Scholar?
• Phần trong nước có bài báo, không chỉ có luận văn?
• Hướng dẫn chuyên môn là bản chính thức, mới nhất?

Đọc tiếp

Khi đã có tài liệu từ nhiều nguồn, bạn cần một nơi để gom, xóa trùng và chèn trích dẫn. Hãy đọc bài cách dùng Zotero để làm việc này miễn phí.

Hãy lưu bài này lại, và dùng checklist trên mỗi khi thêm một tài liệu mới vào danh mục tham khảo.