Cronbach's alpha là gì? Khi nào bộ câu hỏi đáng tin

Bạn vừa nhập xong số liệu bảng hỏi, chạy phần mềm và thấy Cronbach’s alpha = 0,68. Có nên bỏ bộ câu hỏi này không? Cronbach’s alpha là gì? Vì sao người làm nghiên cứu cần hiểu đúng chỉ số này trước khi viết “thang đo đạt độ tin cậy” vào luận văn?

Cronbach’s alpha là gì

Cronbach’s alpha là chỉ số đánh giá độ tin cậy nội tại của một thang đo hoặc bộ câu hỏi. Hệ số do Lee Cronbach công bố năm 1951 [2].

Nói dễ hiểu: alpha cho biết các câu hỏi trong cùng một thang đo có nhất quán với nhau hay không. Nếu nhiều câu hỏi cùng đo một khái niệm, chúng nên “đi cùng một hướng”.

Ví dụ trong nghiên cứu về sự hài lòng của người bệnh ngoại trú, thang đo có các câu:

• Tôi hài lòng với thời gian chờ khám.
• Tôi hài lòng với thái độ của nhân viên y tế.
• Tôi hài lòng với sự giải thích của bác sĩ.
• Tôi hài lòng với quy trình khám bệnh.

Cả bốn câu cùng đo một khái niệm là sự hài lòng. Nếu người bệnh trả lời cao ở câu này thì thường cũng trả lời cao ở các câu kia, alpha sẽ cao. Nếu các câu trả lời rời rạc, alpha thấp.

Alpha đo độ nhất quán giữa các câu. Alpha không cho biết thang đo có đo đúng khái niệm bạn muốn đo hay không. Đó là câu hỏi về giá trị của thang đo, một vấn đề khác.

Alpha phụ thuộc vào những gì

Giá trị alpha chịu ảnh hưởng của ba yếu tố: số câu hỏi, mức tương quan giữa các câu và số chiều (số khái niệm) mà thang đo thực sự đo [1].

Hệ quả là thang đo càng dài thì alpha càng dễ cao, dù chất lượng từng câu không đổi [1]. Vì vậy hai thang đo có số câu khác nhau không nên so alpha một cách máy móc.

Ngược lại, alpha thấp có thể do ít câu hỏi, các câu ít tương quan với nhau, hoặc thang đo đang trộn nhiều khái niệm [1].

Alpha bao nhiêu là chấp nhận được

Các báo cáo khác nhau về giá trị chấp nhận được của alpha, trong khoảng từ 0,70 đến 0,95 [1]. Mốc 0,70 hay được lấy làm ngưỡng “đạt”, nhưng khi rà lại y văn, Taber thấy cùng một giá trị alpha được các tác giả gọi bằng những chữ rất khác nhau, và không có mốc chung nào để alpha bỗng trở thành “đạt” [3]. Alpha quá cao cũng đáng ngờ: giá trị cao có thể cho thấy một số câu hỏi thừa vì cùng hỏi một điều bằng chữ khác. Một tài liệu khuyến nghị mức tối đa 0,90 [1].

Nhiều luận văn ngành Y dùng cách chia bậc như bảng sau. Đây là quy ước thường gặp, không phải luật. Các mốc lấy theo Hair và cộng sự, vốn gọi cả khoảng 0,70–0,90 là “từ đạt yêu cầu đến tốt” [4]; ghi chú về mức rất cao lấy theo Tavakol và Dennick [1].

Quay lại tình huống mở đầu: alpha = 0,68 chưa phải lý do để bỏ cả bộ câu hỏi. Bạn nên xem thang đo có bao nhiêu câu, thuộc loại khám phá hay đã được chuẩn hóa, rồi kiểm tra từng câu.

Cách kiểm tra đơn giản là tính tương quan của từng câu với tổng điểm. Câu nào có tương quan gần 0 thì nên xem lại hoặc cân nhắc loại [1]. Phần mềm thống kê thường báo thêm “alpha nếu loại biến” để bạn làm việc này.

Khi nào cần và không cần tính Cronbach’s alpha

Câu hỏi để tự kiểm tra rất đơn giản: các câu này có được cộng điểm thành một thang đo, và cùng đo một khái niệm không?

Nên tính khi:

• Thang đo hài lòng của người bệnh, thái độ của điều dưỡng về phòng ngừa nhiễm khuẩn bệnh viện (thang Likert từ “rất không đồng ý” đến “rất đồng ý”).
• Thang chất lượng cuộc sống như SF-36, EQ-5D, WHOQOL-BREF, tính cho từng lĩnh vực hoặc toàn thang tùy mục tiêu phân tích.
• Phần thái độ hoặc thực hành trong bộ câu hỏi KAP về phòng bệnh đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, nếu các câu cùng đo một cấu phần.

Không cần tính khi:

• Các biến nhân khẩu học: tuổi, giới, nghề nghiệp, học vấn. Mỗi biến có ý nghĩa riêng.
• Các biến lâm sàng trong bệnh án nghiên cứu: chẩn đoán, BMI, huyết áp, HbA1c, creatinin, số ngày nằm viện. Đây là các biến riêng biệt, không phải các câu cùng đo một khái niệm tiềm ẩn.
• Câu hỏi mở trong nghiên cứu định tính. Những câu như “Điều gì khiến anh/chị lo lắng nhất khi điều trị hóa chất?” không chấm điểm, không cộng thành thang đo.

Bảng kiểm quan sát kỹ thuật cần cân nhắc kỹ. Ví dụ bảng kiểm rửa tay gồm các bước làm ướt tay, lấy dung dịch sát khuẩn, chà lòng bàn tay, chà kẽ ngón tay, lau khô tay. Đây là các bước của một quy trình, không nhất thiết phản ánh cùng một khái niệm. Với loại bảng kiểm này, nên đánh giá tính đầy đủ, mức phù hợp chuyên môn và độ đồng thuận giữa những người quan sát.

Alpha không chứng minh được điều gì

Alpha cao không có nghĩa thang đo chỉ đo một khái niệm. Nhất quán nội tại là điều kiện cần chứ chưa đủ để kết luận thang đo một chiều [1]. Muốn biết thang đo có bao nhiêu chiều, cần phân tích nhân tố, nội dung này để dành cho khóa học và tài liệu phân tích số liệu.

Nếu bộ câu hỏi gồm nhiều nhóm nội dung, không nên tính một alpha chung cho cả bộ. Việc gộp nhiều khái niệm làm số câu nhiều lên và có thể kéo alpha lên một cách giả tạo. Nguyên tắc là tính alpha riêng cho từng khái niệm [1].

Ví dụ, một bảng hỏi về tuân thủ điều trị tăng huyết áp có năm phần:

1. Thông tin chung (tuổi, giới, nghề nghiệp, học vấn).
2. Đặc điểm bệnh (thời gian mắc bệnh, bệnh kèm theo, thuốc đang dùng).
3. Kiến thức về tăng huyết áp.
4. Thái độ đối với điều trị.
5. Thực hành tuân thủ điều trị.

Phần 1 và 2 không cần alpha. Phần 3, 4, 5 có thể tính alpha riêng nếu mỗi phần được cộng thành một điểm (điểm kiến thức, điểm thái độ, điểm thực hành). Không tính một alpha cho cả năm phần.

Lỗi hay gặp khi dùng Cronbach’s alpha

1. Chỉ viết “alpha đạt” mà không nêu số. Hãy ghi giá trị alpha, số câu hỏi và mẫu dùng để tính.
2. Tính một alpha cho toàn bộ bảng hỏi. Chỉ tính cho từng nhóm câu cùng đo một khái niệm [1].
3. Loại câu hỏi chỉ để alpha cao hơn. Một câu có thể mang nội dung quan trọng dù làm alpha giảm. Hãy cân nhắc nội dung chuyên môn của câu, không chỉ con số.
4. Chép alpha của tài liệu gốc thay vì alpha của mẫu mình. Alpha phản ánh dữ liệu của một nhóm người trả lời cụ thể [1], vì vậy nếu dùng thang đo có sẵn thì vẫn cần tính lại trên mẫu của bạn. Có thể nêu thêm alpha của nghiên cứu gốc để đối chiếu.
5. Dùng alpha cao để kết luận thang đo “đã được kiểm định đầy đủ”. Alpha chỉ là một mặt của chất lượng thang đo [1].

Checklist báo cáo alpha

• Đã xác định nhóm câu hỏi này là một thang đo, cùng đo một khái niệm.
• Tính alpha riêng cho từng thang đo hoặc lĩnh vực, không gộp cả bảng hỏi.
• Ghi rõ giá trị alpha, số câu hỏi và cỡ mẫu dùng để tính.
• Nêu mốc bạn dùng và nguồn của mốc đó, không coi ngưỡng là luật.
• Xem thêm tương quan biến-tổng và alpha nếu loại biến trước khi quyết định bỏ câu nào.

Hiểu Cronbach’s alpha như vậy là đủ

Cronbach’s alpha cho biết các câu hỏi trong một thang đo có nhất quán với nhau hay không. Nó phụ thuộc vào số câu, mức tương quan và số chiều của thang đo. Nó không thay thế cho việc kiểm tra thang đo có đo đúng khái niệm hay không, và không nên dùng cho những biến chỉ mô tả đặc điểm riêng lẻ.

Hãy lưu bài viết này lại để khi viết phần công cụ đo trong đề cương hoặc luận văn, bạn có sẵn checklist và các lỗi cần tránh.

Đọc tiếp

Bài liên quan: Nguy cơ (risk) là gì? Phân biệt nguy cơ, tỷ số nguy cơ và tỷ số odds và cách viết phần Phương pháp nghiên cứu, trong đó có mục mô tả công cụ đo.