# Viết Tổng quan tài liệu (Phần 1): 3 loại và 5 bước chuẩn bị

> Tổng quan tài liệu không phải là chép thật nhiều bài báo. Phần 1 giải thích bản chất của phần này, phân biệt các loại tổng quan, 3 lỗi người mới hay gặp và 5 bước chuẩn bị trước khi viết: từ khóa, nguồn, lọc, đọc theo mục tiêu và nhóm ý.

Tác giả: TS.BS. Vũ Duy Kiên. Chuyên mục: Viết đề cương & luận văn. Ngày đăng: 2026-09-29.
Trang xem: https://www.vuduykien.com/bai/viet-tong-quan-tai-lieu-phan-1/

---

Một tình huống rất hay gặp khi làm đề cương: bạn đã tải về bốn chục bài báo, tô màu, ghi chú kín cả màn hình. Nhưng càng đọc lại càng mơ hồ, và khi mở Word ra thì không biết bắt đầu viết từ đâu.

Tổng quan tài liệu thực sự là gì? Vì sao nhiều người đọc rất nhiều mà vẫn viết không ra?

Loạt bài này có 2 phần. Phần 1 (bài này) nói về bản chất và cách chuẩn bị trước khi viết. Phần 2 hướng dẫn viết từng phần của chương Tổng quan và cách soát chất lượng.

## Tổng quan tài liệu không phải là nơi chép thật nhiều tài liệu

Nhiều người mới nghĩ rằng tổng quan tài liệu càng dài, càng nhiều trích dẫn thì càng tốt. Thực tế không phải vậy. Đây cũng không phải là nơi bạn gom thật nhiều bài báo rồi tóm tắt lại từng bài một.

Bản chất của phần này là giúp người đọc hiểu 4 điều:

1. Vấn đề bạn nghiên cứu là gì và vì sao nó quan trọng.
2. Trên thế giới và trong nước, người ta đã nghiên cứu đến đâu.
3. Còn khoảng trống nào chưa được làm rõ.
4. Chính vì khoảng trống đó mà nghiên cứu của bạn cần được thực hiện.

Nói gọn lại, tổng quan phải trả lời câu hỏi: "Người khác đã biết gì về vấn đề này, còn thiếu gì, và nghiên cứu của tôi sẽ bổ sung điều gì?"

Điểm mấu chốt là **tổng hợp, không phải liệt kê**. Hướng dẫn viết tổng quan tường thuật của Green và cộng sự cũng đi theo hướng này: bài tổng quan tổng hợp các phát hiện từ tài liệu tìm được, theo cách tiếp cận "tổng hợp bằng chứng tốt nhất" (best-evidence synthesis) [2]. Nói cách khác, bạn xâu chuỗi các nghiên cứu thành một bức tranh, không điểm lần lượt từng bài.

## Có nhiều loại tổng quan, đừng gọi lẫn

"Tổng quan" là chữ rất rộng. Grant và Booth phân tích 14 loại tổng quan khác nhau trong y văn, và cảnh báo rằng thuật ngữ đa dạng dễ khiến các loại này bị gọi lẫn và dùng sai [1]. Bạn không cần thuộc cả 14 loại. Hãy phân biệt 3 loại thường gặp nhất với học viên y khoa. Cột "Dùng khi" dưới đây dựa theo Grant và Booth [1] và hướng dẫn của Munn và cộng sự về chọn giữa tổng quan phạm vi và tổng quan hệ thống [5]; cột "Lưu ý" là nhận xét của tôi từ việc hướng dẫn học viên.

| Loại | Dùng khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tổng quan tường thuật (narrative review) | Bạn cần trình bày và diễn giải bức tranh chung của một chủ đề để làm nền cho đề tài [1] | Không theo quy trình cứng như tổng quan hệ thống; đây là dạng thường gặp nhất trong chương Tổng quan của đề cương và luận văn |
| Tổng quan phạm vi (scoping review) | Bạn muốn biết y văn về một chủ đề đang có những gì: loại bằng chứng, khái niệm, cách nghiên cứu đã làm, khoảng trống kiến thức; hoặc làm bước đệm trước một tổng quan hệ thống [5] | Vẫn cần cách tìm chặt chẽ và minh bạch [5] |
| Tổng quan hệ thống (systematic review) | Bạn có một câu hỏi rõ (ví dụ hiệu quả của một can thiệp) và trả lời bằng quy trình tìm, chọn, đánh giá và tổng hợp được ghi lại đầy đủ [5] | Là một nghiên cứu độc lập; báo cáo theo hướng dẫn PRISMA 2020 [4] |

Tổng quan tường thuật là loại phổ biến nhất trong y văn, nhưng khác với thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng hay tổng quan hệ thống, trước đây chưa có công cụ chuẩn để đánh giá chất lượng của nó. Vì vậy nhóm tác giả SANRA đã xây dựng một thang gồm 6 tiêu chí cho loại bài này [3]. Phần 2 sẽ dùng thang đó để bạn tự soát.

Chương Tổng quan trong đề cương và luận văn thường là tổng quan tường thuật. Nếu đề tài của bạn chính là một tổng quan hệ thống, hãy làm theo hướng dẫn riêng, gồm sơ đồ chọn bài PRISMA và bảng kiểm PRISMA [4]. Phần còn lại của loạt bài này nói về tổng quan tường thuật.

## Ba lỗi người mới hay gặp

**Lỗi 1: đọc quá rộng.** Ví dụ bạn làm đề tài về chất lượng cuộc sống ở bệnh nhân ung thư vú. Nhưng khi tìm tài liệu, bạn đọc tất cả mọi thứ về ung thư, điều trị ung thư, tâm lý, dinh dưỡng, biến chứng, tiên lượng. Kết quả là bạn bị ngợp, mất phương hướng và phần tổng quan bị loãng.

**Lỗi 2: chỉ tóm tắt từng bài báo.** Bạn viết kiểu: "Nghiên cứu A cho thấy… Nghiên cứu B cho thấy… Nghiên cứu C cho thấy…" Cách viết này có thể đúng về hình thức, nhưng người đọc không cần bạn kể tên từng bài. Họ cần bạn xâu chuỗi chúng thành một bức tranh có logic.

**Lỗi 3: viết xong nhưng không dẫn được về đề tài của mình.** Bạn dẫn nhiều tài liệu, viết nhiều trang, nhưng cuối cùng người đọc vẫn không hiểu nghiên cứu của bạn ra đời để làm gì. Nếu tổng quan không dẫn tới khoảng trống nghiên cứu và sự cần thiết của đề tài, phần đó chưa làm đúng vai trò của nó.

## Trước khi tìm tài liệu: làm rõ câu hỏi nghiên cứu

Người mới thường lao vào tìm tài liệu quá sớm, trong khi câu hỏi nghiên cứu còn mơ hồ. Hãy nhớ một nguyên tắc: câu hỏi nghiên cứu càng rõ, tổng quan càng dễ viết.

Thay vì nghĩ chung chung "em muốn nghiên cứu về tăng huyết áp", hãy làm rõ:

- Quần thể nghiên cứu là ai?
- Vấn đề cụ thể là gì?
- Ở đâu, trong khoảng thời gian nào?
- Bạn muốn mô tả thực trạng, tìm yếu tố liên quan hay đánh giá hiệu quả can thiệp?

Khi đề tài được xác định rõ, việc tìm tài liệu đúng hướng hơn rất nhiều. Nếu bạn chưa chắc câu hỏi của mình có đủ khả thi và có ý nghĩa, bạn có thể dùng worksheet FINER ở cuối bài để soát trước khi đi tiếp.

## 5 bước chuẩn bị tài liệu

### Bước 1: tách đề tài thành các nhóm từ khóa

Ví dụ đề tài: "Chất lượng cuộc sống và một số yếu tố liên quan ở bệnh nhân suy tim mạn". Bạn tách thành 3 nhóm, rồi nghĩ thêm từ đồng nghĩa và thuật ngữ tiếng Anh.

| Nhóm | Tiếng Việt | Tiếng Anh |
|---|---|---|
| Kết cục | chất lượng cuộc sống | quality of life |
| Quần thể | suy tim mạn | heart failure |
| Yếu tố | yếu tố liên quan | associated factors, related factors |

Bước này rất quan trọng, vì chọn sai từ khóa thì bạn tìm sai tài liệu. Khi tìm, các từ trong cùng một nhóm thường được nối với nhau bằng "hoặc" (OR), còn các nhóm khác nhau được nối bằng "và" (AND).

### Bước 2: tìm ở nguồn phù hợp và ghi lại cách tìm

Người mới nên ưu tiên các nguồn đáng tin cậy: PubMed, Google Scholar, Scopus nếu bạn có quyền truy cập, và website của các tổ chức như WHO, CDC, Bộ Y tế hay hội chuyên ngành. Đừng lấy tài liệu từ những trang không rõ nguồn gốc.

Hướng dẫn viết tổng quan tường thuật khuyến nghị tìm có hệ thống trong các cơ sở dữ liệu điện tử, kết hợp tìm thủ công và tham khảo các tài liệu uy tín [2]. Bạn cũng nên ghi lại: tìm ở đâu, ngày nào, dùng từ khóa gì, giới hạn ngôn ngữ và năm ra sao. Thang SANRA có hẳn một tiêu chí về việc mô tả cách tìm tài liệu [3].

Khi mới bắt đầu, bạn chưa cần đọc hàng trăm tài liệu. Chỉ cần chọn đúng nhóm tài liệu quan trọng và liên quan trực tiếp đến đề tài.

Về đánh giá nguồn, các chỉ số của tạp chí có thể là một tham khảo, nhưng chúng không thay được việc bạn đọc và đánh giá từng bài. Bạn có thể xem thêm bài [Impact Factor là gì](/bai/impact-factor-la-gi/) và [Tạp chí Q1–Q4 là gì](/bai/tap-chi-q1-q4-la-gi/) để hiểu giới hạn của những chỉ số đó.

### Bước 3: lọc tài liệu theo mức độ liên quan

Không phải bài nào tìm được cũng đưa vào tổng quan. Với mỗi bài, hãy tự hỏi:

- Bài này có liên quan trực tiếp đến câu hỏi nghiên cứu của mình không?
- Quần thể nghiên cứu có gần giống đề tài của mình không?
- Kết quả có giúp mình giải thích vấn đề đang nghiên cứu không?
- Bài này có mới và đáng tin không?

Người mới thường giữ quá nhiều tài liệu vì sợ thiếu. Nhưng ít mà đúng vẫn tốt hơn nhiều mà loãng. Hãy viết ra tiêu chí lấy và loại (ví dụ: năm xuất bản, quần thể, ngôn ngữ) trước khi lọc, để không bị cảm tính. Nếu bạn làm tổng quan hệ thống, quy trình lọc này cần được trình bày bằng sơ đồ chọn bài của PRISMA 2020 [4].

### Bước 4: đọc theo mục tiêu, không đọc theo cảm hứng

Khi đọc, đừng chỉ đọc để "biết thêm". Hãy đọc để trả lời các câu hỏi sau, rồi ghi câu trả lời cho từng bài vào một bảng ghi chú của riêng bạn:

- Vấn đề này được định nghĩa thế nào?
- Tần suất hoặc mức độ phổ biến ra sao?
- Hậu quả của vấn đề là gì?
- Những yếu tố nào đã được chứng minh có liên quan?
- Các nghiên cứu trước còn hạn chế gì?
- Ở Việt Nam đã có nghiên cứu nào chưa?
- Đã có nghiên cứu nào ở bối cảnh giống nơi mình làm chưa?

Khi đọc theo khung câu hỏi như vậy, bạn sẽ dễ ghi chép hơn và ít bị lạc hơn. Mỗi bài chỉ cần vài dòng: quần thể nghiên cứu, thiết kế, kết quả chính, hạn chế, và bài đó giúp bạn trả lời câu hỏi nào.

### Bước 5: sắp xếp thành các nhóm ý trước khi viết

Đây là bước nhiều người bỏ qua, nên khi viết thường bị rối. Bạn đừng viết ngay. Hãy nhóm tài liệu thành từng cụm nội dung, ví dụ:

- Khái niệm và định nghĩa.
- Tình hình mắc bệnh hoặc thực trạng vấn đề.
- Hậu quả của vấn đề.
- Các yếu tố liên quan.
- Các nghiên cứu trên thế giới.
- Các nghiên cứu tại Việt Nam.
- Khoảng trống nghiên cứu.

Bạn hãy tưởng tượng mình đang xếp tài liệu vào từng ngăn kéo. Một bài có thể nằm ở hai ngăn. Khi đã có dàn ý theo nhóm, việc viết sẽ mạch lạc hơn rất nhiều.

## Lỗi hay gặp ở giai đoạn chuẩn bị

1. **Bắt đầu tìm tài liệu khi câu hỏi nghiên cứu còn mơ hồ.** Hãy làm rõ câu hỏi trước.
2. **Không ghi lại cách tìm.** Sau vài tuần, bạn không nhớ đã tìm ở đâu và bằng từ khóa nào, nên không lặp lại được.
3. **Giữ quá nhiều bài "cho chắc".** Bài không liên quan trực tiếp chỉ làm bạn khó viết.
4. **Chỉ lấy tài liệu tiếng Việt** khi đề tài cần nền tảng rộng hơn. Ngược lại, nếu chỉ có tài liệu nước ngoài, bạn sẽ thiếu bối cảnh Việt Nam.
5. **Dùng tài liệu quá cũ** khi không thật sự cần. Hãy ưu tiên nguồn mới, trừ những công trình nền tảng.
6. **Đọc mà không ghi chú theo câu hỏi.** Bạn sẽ phải đọc lại từ đầu khi bắt tay vào viết.

## Checklist chuẩn bị

- [ ] Câu hỏi nghiên cứu đã rõ: quần thể, vấn đề, nơi, thời gian, mục đích?
- [ ] Đã tách từ khóa thành các nhóm, có cả từ đồng nghĩa và tiếng Anh?
- [ ] Đã ghi lại nguồn tìm, ngày tìm và cách tìm?
- [ ] Đã có tiêu chí lấy và loại tài liệu?
- [ ] Mỗi bài giữ lại đều liên quan trực tiếp đến câu hỏi nghiên cứu?
- [ ] Đã có bảng ghi chú theo các câu hỏi đọc?
- [ ] Đã nhóm tài liệu theo cụm ý trước khi viết?

## Đọc tiếp

Phần 2 hướng dẫn viết từng phần của chương Tổng quan, từ giới thiệu vấn đề đến khoảng trống nghiên cứu, cùng cách soát chất lượng bằng thang SANRA: [Viết Tổng quan tài liệu từ A đến Z (Phần 2)](/bai/viet-tong-quan-tai-lieu-phan-2/). Hãy lưu bài viết này lại để dùng làm checklist khi bắt đầu tìm tài liệu.

## Tài liệu tham khảo

1. Grant MJ, Booth A. A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Info Libr J. 2009;26(2):91-108. doi:10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x (PMID 19490148) https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x (truy cập 29/9/2026)
2. Green BN, Johnson CD, Adams A. Writing narrative literature reviews for peer-reviewed journals: secrets of the trade. J Chiropr Med. 2006;5(3):101-117. doi:10.1016/S0899-3467(07)60142-6 (PMID 19674681; PMC2647067) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2647067/ (truy cập 29/9/2026)
3. Baethge C, Goldbeck-Wood S, Mertens S. SANRA: a scale for the quality assessment of narrative review articles. Res Integr Peer Rev. 2019;4:5. doi:10.1186/s41073-019-0064-8 (PMID 30962953; PMC6434870) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6434870/ (truy cập 29/9/2026)
4. Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi:10.1136/bmj.n71 (PMID 33782057). Trang PRISMA 2020. https://www.prisma-statement.org/prisma-2020 (truy cập 29/9/2026)
5. Munn Z, Peters MDJ, Stern C, Tufanaru C, McArthur A, Aromataris E. Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach. BMC Med Res Methodol. 2018;18:143. doi:10.1186/s12874-018-0611-x (PMID 30453902; PMC6245623) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6245623/ (truy cập 29/9/2026)